Бата беру – мұрагерді белгілеудің ең маңызды рәсімдерінің бірі. Әке қайтыс болар алдында ұлына батасын беріп, оған өзінің аманатын тапсырған.
- Әлеуметтік және мәртебелік мұра
Билік пен ел басқару: Қазақ қоғамында билік әулет ішінде мұрагерлік жолмен берілген. Хандар мен билердің ұрпақтары ел басқару ісін жалғастырған.
Қару-жарақ: Батырлардың қару-жарағы, соның ішінде қылыш, найза, сауыт сияқты заттар ұрпаққа қалдырылып, ел қорғау аманаты жүктелген.
Ел алдындағы бедел: Мұрагер тек байлықты емес, әулеттің ар-намысы мен қоғамдағы орнын да сақтаушы болған.
Мұрагерліктің тәртібі мен ерекшеліктері
- Тұңғыш ұлдың рөлі: Қазақ дәстүрінде мұраның негізгі бөлігі, әсіресе, әке шаңырағы тұңғыш ұлға тиесілі болған. Ол «қара шаңырақтың иесі» ретінде танылып, әулеттегі барлық мүшелерге қамқорлық жасаған.
- Қыздардың үлесі: Қыздарға мұраның көп бөлігі берілмегенімен, жасау мен қажетті мүлік берілген. Бұл жасау арқылы қыздың жаңа отбасындағы орны бекітіліп, оның беделі жоғарылаған.
- Туыстық байланыс: Мұрагерлік тек жақын туыстар арасында жүзеге асқан. Әулет мүшелерінің бірлігі осы қағиданың сақталуына байланысты болған.
Қазақ қоғамында мұрагерлік мәселелері әдет-ғұрып құқығы (билер соты) арқылы реттелген. Мұрагерлікке қатысты дауларда әділдік пен тәртіп басты назарда болған. Билер соты әрдайым тараптардың мүддесін ескеріп, мұраның әділ бөлінуін қадағалаған.
Мұрагерлікке қатысты шешімдер:
- Мұрагерлік құқығы жоқ адамның мүлікке иелік етуіне тыйым салынған.
- Мұрагер жауапкершілікті орындамаса немесе отбасына зиян тигізсе, оны мұрагерліктен айыру мүмкін болған.
- Мұраға қалған жер, мал немесе мүлік тек әулет ішінде пайдаланылуға тиіс болған.
Бүгінде Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі мұрагерлік мәселелерін заңды түрде реттейді. Мұра тек дәстүр бойынша емес, заң бойынша да отбасының мүдделерін ескере отырып бөлінеді. Сонымен қатар, қазақ дәстүрінде сақталған моральдық қағидалар әлі күнге дейін маңыздылығын жоғалтқан жоқ.
Қорытынды
Салт-дәстүрлер – тек өткеннің мұрасы ғана емес, бүгінгі және ертеңгі ұрпақ үшін де өмірлік маңызы бар рухани байлық. Олар ұлттың өзіндік ерекшелігін сақтауға, халықтың бірлігі мен ынтымағын нығайтуға ықпал етеді. Бүгінде дәстүрлерімізді заңнамалық түрде қорғау – тек қазақ халқының емес, әлемдік қауымдастықтың мәдени мұраны сақтау жолындағы ортақ әрекеттерінің бір бөлігі. Бұл қадам ұлттық құндылықтарды жаһанданудың ықпалынан қорғауға, сондай-ақ қазақ мәдениетінің әлемдік деңгейде танылуына мүмкіндік береді.
Алайда салт-дәстүрлерді тек заңға немесе арнайы бағдарламаларға сүйеніп қорғау жеткіліксіз. Оларды күнделікті өмірде қолдану, оларды құрметтеу және оларды жастарға үйрету – басты шарт. Мектептерде, отбасыларда, қоғамдық ортада дәстүрлерді дәріптеу арқылы ғана біз бұл қазынаны болашақ ұрпаққа жеткізе аламыз. Әсіресе, ауылдық жерлерде ұлттық дәстүрлердің сақталуы ерекше маңызға ие. Өйткені дәстүрлердің қайнар көзі ауыл өмірінен бастау алады.
Сондай-ақ, заманауи технологиялар мен әлеуметтік желілер дәстүрлерді насихаттаудың жаңа алаңына айналды. Бүгінде жастар дәстүрлер туралы ақпаратты интернет арқылы біліп, қызығушылық танытуда. Сондықтан дәстүрлерді қазіргі заманның тілінде жеткізіп, оларға жаңа мазмұн берудің маңызы зор. Бұл дәстүрлерді сақтап қана қоймай, олардың жаңа буын арасында танымал болуына ықпал етеді.
Қазақ халқының салт-дәстүрлері – ұлттың рухани тірегі, оның айнасы. Бұл дәстүрлерді қорғау, сақтау және жаңғырту – ұлттың тарихи санасын қалыптастырудың, елдігімізді сақтаудың және әлемдік мәдениетте өз орнымызды нығайтудың негізі. Біз өзіміздің өткенімізге құрметпен қарап, дәстүрлерімізді жандандыру арқылы ғана болашаққа сенімді қадам жасай аламыз. Сондықтан ұлттық құндылықтарымызды заңмен қорғау – уақыт талабы ғана емес, ел болашағы үшін аса маңызды қадам.
Еліміздің әрбір азаматы осы қасиетті аманатқа өз үлесін қосып, дәстүрлерімізді қадірлеу арқылы ұлттық болмысымызды нығайтуға атсалысады деп сенеміз. Бұл – тек мемлекетке ғана емес, әрқайсымызға жүктелген тарихи және рухани жауапкершілік.
Ұ.ПЕРДЕН,
Түркістан облысының дін істері басқармасының «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы.