Мемлекет басшысының бастамасымен сот жүйесінде үлкен реформа жүргізіліп жатыр. Биыл осы салаға серпін беретін екі бірдей заңға қол қойылды. Алғашқысы маусым айында қабылданса, кейінгісі қарашаға қазан айында жол тартты. Президенттің сот жүйесін өзгертуге деген талпынысы бүгінгі сот билігіндегі сеңді қозғағандай әсер қалдырады. Осы ретте жаңа заң жобаларының ерекшелігі неде? Құқықтық құжаттардың саладағы қордаланған проблемаларды шешуге ықпалы қандай болмақ? Біз заңға енгізілген өзгерістерге өзімізше талдау жасап көрген едік.
Қайта оралған кассация
Заңдағы үлкен жаңалықтардың бірі – кассациялық соттардың қайта құрылуы. «Қайта» деген сөзге екпін беруіміздің себебі де жоқ емес. 2016 жылы облыстық соттардағы кассациялық іс қарау тәртібі жойылып, ол міндеттер түгелдей Жоғарғы соттың құзыретіне өткен болатын. Бұл өз кезегінде Жоғарғы соттың іс қарау жүктемесін бірнеше есеге арттырып жіберді. Осының салдарынан Жоғарғы сотта екі бірдей, біріншісі іске қатысушылардың ұсынысымен қаралатын, екіншісі Бас прокурордың наразылығы және Жоғарғы сот төрағасының ұсынысы бойынша тағы да қаралатын, яғни бұрынғы облыстық соттардағы іс қарау тәртіптерінен еш айырмашылығы жоқ, істерді екі рет кассациялық тәртіпте қарау практикасы қалыптасты. Бүкіл облыстық соттардағы кассациялық іс қарау құзыретін өзіне алған Жоғарғы сот сол соттардың жұмыс көлемін толық игеріп, сот билігінің тиімділігін арттырды деп айта алмаймыз. Сонда не ұттық? Жергілікті жерлердегі кассациялық сот сатыларын жойғанда тапқан жетістігіміз қайсы? Керісінше, Жоғарғы сот өзінің мәні мен маңызынан айырылып, арыз-шағымнан бас көтере алмай қалды. Ал, жергілікті соттар болса, заңдылықты дер кезінде қамтамасыз ету тиімділігінен айырылды. Ең бастысы, қаншама адамның жер алшақтығына байланысты кассациялық шағымдану мүмкіндігі шектелді. Осыған байланысты қаншама іс бойынша қабылданған заңсыз сот актілері күшінде қалып, соттың абыройына нұқсан келді.
Жаңа заңның жаңалығы сол, Астана қаласында қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істер жөнінде дербес 3 кассациялық сот құрылатын болды. Аттары айтып тұрғандай, оның әрқайсысы өз саласына қатысты шағымдарды қарайды. Қазір Жоғарғы соттың атқарып жатқан жұмыс жүктемесі енді солардың иығына түседі. Жаңа соттардың жұмысы келесі жылдың шілде айында басталады. Кассацияға түскен істер қазіргідей алдын-ала қаралмайды, бірден 3 судьядан тұратын алқаға барып түседі. Ал, істерді қарау ұзаққа созылып кетпес үшін қарау мерзімі 6 ай деп белгіленді. Енді азаматтар жергілікті сот шешімдерін қайта қарауға байланысты өтінішхат емес, кассациялық шағым береді. Кассациялық сот процесі ауызша, тараптарды шақыра отырып жүргізіледі.
Жоғарғы сот немен айналысады?
Бұл өзгеріс Жоғарғы соттың абыройын асқақтатпаса, түсірмесі анық. Ең алдымен Жоғарғы соттың жұмысбастылығын тоқтатып, өзінің тікелей міндетімен айналысуға жол ашады. Яғни жергілікті соттарға бағыт-бағдар көрсетіп, сапалы қаулы-қарарлар қабылдау мүмкіндігі молаяды. Осы арқылы жергілікті соттардағы заңсыздықтарға дер кезінде тосқауыл қойылмақ. Бұл өз кезегінде кассациялық соттың мәні мен маңызын көтеріп, елдің сотқа деген сенімін күшейтпек.
Кассациялық соттың құрылуына байланысты Жоғарғы соттың рөлі де өзгереді. Соның негізінде Жоғарғы сот 2025 жылдың 1 шілдесінен бастап жоғары сатыға жолданған істерді қарауын тоқтатады. Тағы бір ескерерлігі, жаңа өзгеріске орай Жоғарғы сот енді істерді қарамайды, тек заңның дұрыс қолданылғанын, сот ісін жүргізу кезінде орын алған заңбұзушылықтарды тексереді. Айталық, егер істің мән-жайлары бірдей болып, ол бойынша қарама-қарсы шешімдер қабылданса, онда Жоғарғы сот өз қаулысымен құқық нормаларын қолдану кезінде жіберілген сот қатесін түзетеді. Бұл іс қараудың біркелкі практикасын қамтамасыз ету үшін қажет тетік екені даусыз. Бірақ, кассациялық соттың шығарған шешімі түпкілікті шешім емес екенін ескерген жөн. Заңда көрсетілгендей, Жоғарғы сот кей жағдайларда кассациялық сот шешімдерін қайта қарауға құқылы. Бұл Жоғарғы сот кассациялық сотта қаралған кез келген істі алдырып, үкімді өзгерте алады деген сөз. Яғни соңғы сөз бәрібір Жоғарғы сотта болып тұр.