Мұны шешу үшін не істеу керек?
Ең алдымен пробация қызметіндегілер жұмыс берушілермен келісімге келе отырып, бос орындар жәрмеңкесіне ұдайы қатысып, бақылаудағы сотталғандардың жұмысқа тұруына жағдай жасағандары жөн. Әрине, жұмыс берушілердің жазасын өтеушілерді, сотталушыларды жұмысқа тартқысы келмейтіні белгілі. Бұл түсінікті де. Дегенмен, пробациялық қызмет кепілдік берсе, жұмыс берушілердің ойы да өзгерер еді.
Бұл жерде пробация мамандары жұмыс берушілерге мемлекет тарапынан берілетін жеңілдіктер жайында да толыққанды мағлұмат бергені абзал. Айталық, кәсіпкерлер сотталушыларды жұмысқа қабылдаған жағдайда жалақының 35 пайыздан 70 пайызға дейінгі мөлшерін мемлекет есебінен субсидиялау қарастырылған. Яғни олардың айлығының 35-70 пайызын мемлекет төлейді. Бұл кәсіпкерлерге үлкен жеңілдік. Сондықтан олар жаза өтеушілерді жұмыспен қамтуға мүдделі болуы керек. Тек осы жағын түсіндіру, насихаттау жағы әлі кемшін қалып келеді.
Сонымен бірге, жергілікті атқарушы органдар пробация есебінде тұрғандарды ғана емес, жазасын өтеп келгендерді де арнайы мамандыққа бейімдеуге, кәсіп үйренуіне, өмірден өз орнын табуына көмектескендері жөн. Бұл жерде де мәселеге жанашырлықпен қарап, нарықты зерттеп барып әрекет еткен абзал. Бұл мәселе бойынша шешімін таппаған сұрақтар өте көп. Мысалы, бұған дейін Мансап орталықтары жұмыссыздарға жұмыс беріп, көмектесудің орнына түрлі қулық жасап келгені белгілі. Орталықтар жұмыс істеп жатқандарын дәлелдеу үшін сотталғандардың өз қалтасынан зейнетақы төлемдерін төлетіп, жалған деректер көрсеткен. Бұдан Мансап орталықтарының ұтуы мүмкін, ұтылған әрине, жазасын өтеушілер.
Қалай болғанда да, сотталғандарды уақытша жұмысқа орналастырумен мәселе шешілмейді. Соған орай біз сотталушыларды жұмысқа орналастырып, жаңа кәсіп меңгеруіне қатысты тетіктерді әлі де пысықтай түсуіміз керек. Өйткені, жұмыссыздықты жойғымыз келсе, нарықтағы сұранысы жоғары мамандықтар тізбесін нақты анықтауымыз керек. Мәселен, қазір ұялы телефон, аяқ киім жөндейтін, көлік жөндейтін және құрастыратын, үйді әрлейтін мамандарды табу қиын. Бұдан бөлек, тұрмыстық техниканың тілін білетін, газ, су, электр құрылғыларын жөндейтін мамандар да тапшы. Есесіне, бұларға төленетін ақы да қымбат. Жүрегі қалаған кәсіпті меңгеріп, одан жақсы табыс тапқан азаматтардың қайта қылмыс жасамасы анық. Міне, бізге осы жағына мән беру қажет.
Сотталушыларды қалыпты өмірге оралту үшін ауқымды жұмыстар атқарылып жатқанын көпшілік біле бермеуі мүмкін. Мәселен, мемлекет сотталушылардың кәсіпкерлік жұмысын қолдау мақсатында қайтарымсыз 400 АЕК көлемінде ақшалай грант береді. Біздің өңірімізде осы мүмкіндікті ұтымды пайдаланған екі жазасын өтеуші бар. Олар 3 млн. теңгеден грант алып, бірі құс өсіруді қолға алса, екіншісі көлік майын ауыстыратын орталық ашып, кәсібін дөңгелетіп отыр. Осындай басқа түскен сынақтан сынып кетпей, алға ұмтылатын азаматтардан неге үлгі алмасқа, олардың істерін неге насихаттамасқа?! Сүрініп барып тұрып кетудің өзі мықтылық емес пе?!
Сондай-ақ, мамандығы мен мүмкіндігі жоғары жандарға техниканы лизингке алуға да жағдай жасалған. Техника құнының тең жартысын мемлекет субсидия ретінде өз есебінен төлейді. Сонда жазасын өтеушілер техниканы жарты бағасына сатып алады. Түсінген адамға бұл да үлкен көмек. Бұл жерде тек әрекет керек!
Одан бөлек білім мекемелерімен түзілген ортақ меморандум шеңберінде кәсіптік оқыту мәселесі де қарастырылған. Онда жазасын өтеушілерге стипендия, оқу шығындары, іссапар шығындары толықтай мемлекет есебінен төленеді. Мұндай қолдау жұмыс берушінің қол астында оқитындарға да жасалады. Яғни жазасын өтеушілердің жұмыс істей жүріп кәсіби білім алу мүмкіндігі бар. Осы мүмкіндікті де тиімді пайдалануға болады.
Бұған қосымша үй жануарларын асыраймын дегендерге мемлекет есебінен жеңілдетілген 2,5 пайызбен несие беру, жаңа бизнес идеяларды іске асыруға 5 млн. теңге көлемінде қайтарымсыз гранттар беру де қарастырылған. Сол сияқты пробация есебінде тұрған, бас бостандығынан айыру мекемелерінен босатылған азаматтарға біржолғы өтемақы, созылмалы ауруға ұшырағандарға, мүгедектерге ай сайынғы, тоқсан сайынғы жәрдемақылар да беріледі.
Прокуратура осы мүмкіндіктерді алуда қандай да бір кедергілер кездессе, мемлекеттік немесе несие беру мекемелерінің лауазымды тұлғалары тарапынан қысым жасалса, жазасын өтеушілерге құқықтық қолдау көрсетуге, көмек беруге әрдайым дайын. Бұл жерде ақпараттық, насихат жұмыстарын жүйелі қолға алуға көңіл бөлу керек.
Сөз соңында айтарым, бір қателігі үшін өмірбаянына қара дақ түскен отандастарымызды шетке қағуға, саптан шығарып тастауға асықпайық! Жазасын өтеушілерді қолдауға бағытталған шаралардың сапалы, жедел, нақты жүзеге асуына атсалысайық!
Мұрат ТІЛЕУБЕРДИЕВ,
облыс прокуроры.